Stanisław Leszczyc-Przywara

Stanisław Leszczyc-Przywara ps. Szary (ur. 30 grudnia 1922 roku w Hrubieszowie, zm. 22 września 1944 roku w Ptaszkowej) – polski harcerz i żołnierz wyklęty, działający na terenie Ptaszkowej (podczas II wojny światowej). Został zamordowany z rąk nazistowskiej III Rzeszy. W chwili śmierci miał 21 lat.

Życiorys

Dzieciństwo

Pochodził z katolickiej rodziny, która osiadła się w Kąclowej na początku XX wieku. Przez ostatnie pięć lat przed II wojną światową mieszkał z rodzicami w Szymanowie.

Edukacja

Uczył się w Nowym Mieście, w Kole nad Wartą i w Łowiczu. Naukę gimnazjalną rozpoczął w Łowiczu, kontynuował w Warszawie, a skończył w Sochaczewie (trzecią klasę gimnazjalną ukończył w 1939 roku).

Życie przedwojenne

W wieku 12 lat stał się członkiem Milicji Niepokalanej. W 1936 roku, gdy jeszcze chodził do szkoły w Łowiczu, wstąpił do drużyny harcerskiej. Od 1938 roku pełnił funkcję zastępowego.

II wojna światowa

W sierpniu, przed rozpoczęciem II wojny światowej, jego ojciec został zmobilizowany. Leszczyc-Przywara zostawił dom i matkę pod opieką syna. Zarabiał na chleb, pomagając w pracy na roli. W tym samym czasie uczył się podczas przygotowywań do matury i pracy konspiracyjnej. Zarówno on, jak i jego matka często cierpieli z powodu głodu. Harcerz opiekował się zarówno matką, jak i mieszkaniem, które znajdowało się w budynku szkoły. Został partyzantem oddziału Żbik. W czasie bombardowań pomagał uciekinierom, którzy przechodzili przez Szymanów i dostarczał żywność do obozu jeńców w Żyrardowie. Wykorzystując swoje sprawności harcerskie, udzielał usług sanitarnych i pielęgniarskich. Ludzie z okolicznych terenów darzyli go szacunkiem, życzliwością, wdzięcznością i zaufaniem. Trzy miesiące później, 18 listopada 1939 roku, ojciec harcerza wrócił z wojny.

W pierwszych latach wojny harcerz ukrywał się przed wywozem na roboty do Niemiec, a później przed niemieckimi żandarmami, którzy chodzili po wsi i zmuszali mieszkańców do pracy przy budowie potrójnej linii okopów. Po rozmowie z ojcem Szary zdecydował się na pracę w prywatnym tartaku w Ptaszkowej, gdzie zorganizował rozbrojenie jednego z żołnierzy niemieckich na rzecz jednego z żołnierzy radzieckich. Akcja ta nie powiodła się, a harcerz został uznany za wspólnika napastnika. Podczas jego ucieczki, przez kilkanaście minut, niemieccy żołnierze strzelali do niego z trzech karabinów maszynowych, pistoletów maszynowych i zwykłych karabinów. Harcerz uciekał zygzakiem, padając co jakiś czas na ziemię. Biegł w stronę lasu Jaworza, lecz nowa grupa Niemców z przeciwnej strony zabiegła mu drogę. Żołnierze obrzucili go granatami i ogłuszyli.

Tortury i proces

Niedługo po akcji zorganizowanej przez nazistów na miejscu pojawiło się gestapo z Nowego Sącza, które zostało wezwane telefonicznie przez oficera. Harcerz został poddany czterogodzinnym torturom, które odbywały się w budynku plebanii. Podczas przesłuchania nikogo nie wydał. Podczas procesu został skazany na karę pozbawienia życia, a egzekucja miała się odbyć poprzez rozstrzelanie. Przed egzekucją chciał zobaczyć się z księdzem, lecz nie dopuszczono do tego spotkania, pomimo tego, że był w pobliżu.

Egzekucja

Egzekucja odbyła się w piątek, 22 września 1944 roku. Na rozkaz katów harcerz przyklęknął na jedno kolano, podniósł oczy w górę, rękę położył na piersi i szeptem odmawiał modlitwę. Niedługo potem został zastrzelony.

Pogrzeb

W księdze zmarłych proboszcz Ptaszkowej, ks. Edward Pykosz, napisał łaciński zwrot Occissus ut partizant, co oznacza Zabity jako partyzant. Mimo obecności Niemców kwaterujących obok kościoła i cmentarza, ludzie szli do kostnicy, aby złożyć Szaremu kwiaty i biało-czerwony wieniec z kokardą o tych samych barwach.

Na rozkaz oficera niemieckiego pogrzeb harcerza został przyspieszony. Ciało zmarłego złożono na cmentarzu w Ptaszkowej. Pośmiertnie Szary został odznaczony krzyżem Virtuti Militari II klasy.

Upamiętnienie

Nad grobem partyzanta znajduje się kamienny pomnik z napisem:

Stanisław Leszczyc-Przywara, ps. Szary, oddał młode życie za Polskę. Stasiu, módl się za nami. ZHP AK.

Na płycie nagrobka widnieje napis:

Służyłem Bogu i Polsce, niosłem chętną pomoc bliźnim i byłem posłuszny prawu harcerskiemu.

W miejscu jego zabójstwa został postawiony pomnik z krzyżem, symbolem Polski Walczącej i tablica z napisem:

Ta ziemia została uświęcona męczeńską krwią, którą przelał za Polskę. Stanisław Leszczyc-Przywara, ur. 30 XII 1922, harcerz, partyzant AK pseud. „Szary”, umęczony i rozstrzelany przez Niemców dn. 22 IX 1944. Cześć jego pamięci.

Poniżej tego napisu został umieszczony zwrot:

Przyrzeczenia dotrzymałem.

W rozbudowanym domu parafialnym mieści się oratorium im. Stanisława Leszczyca-Przywary z pamiątkami po nim. Znajdują się tam m.in. chusteczka nasiąknięta krwią Szarego, książeczki do modlitwy, zeszyty i mundurek szkolny.

W kościele, w którym modlił się w ostatnich tygodniach życia, przed obrazem Matki Bożej Ptaszkowskiej, znajduje się namalowany przez jego ojca obraz Matki Bożej Armii Krajowej ze sylwetką partyzanta wraz z jego przyjaciółmi.

Odznaczenia

krzyż Virtuti Militari II klasy (pośmiertnie)

Życie prywatne

Jeden z wychowanków Michała i Eleonory, Franciszek, został dominikaninem, a jego prymicje odbyły się w Kąclowej, w 1938 roku. Najmłodszy z synów, Antoni, wstąpił do wojska w 1939 roku. Zginął w obronie Warszawy.

Ojciec Szarego, Stanisław, był katolikiem. Pracował jako nauczyciel języka polskiego i historii. Poza nauczaniem młodzieży, zajmował się także harcerstwem. Podczas I i II wojny światowej uczestniczył w ruchu oporu pod pseudonimem Lotos. Walczył w 4 Pułku Legionów. Brał także udział w kampanii wrześniowej. Został odznaczony między innymi Krzyżem Srebrnym Orderu Virtuti Militari.

Lotos zawarł małżeństwo z Marią Milmnich i wspólnie założyli katolicką rodzinę. Ze względu na stan zdrowia Marii, mieli tylko jednego syna – Stanisława.

Dziadek Szarego, Michał, pracował przy regulacji rzeki Białej. Jego babcia, Eleonora, działała jako prywatna położna.

Był katolikiem i patriotą.

Bibliografia

Bp. Józef Gucwa, Stanisław Leszczyc-Przywara, wpis na stronie pomnikprzejscie.pl [dostęp 12-02-2026].